Sprawy spadkowe z elementem transgranicznym dotyczą w Polsce kilkudziesięciu tysięcy rodzin rocznie — głównie w województwach przygranicznych: zachodniopomorskim, lubuskim, dolnośląskim, opolskim. Najczęstsza sytuacja: osoba mieszkająca i pracująca w Niemczech umiera, pozostawiając rodzinę w Polsce, mieszkanie w Hamburgu albo Berlinie oraz dom rodzinny gdzieś pod Goleniowem czy Szczecinem.
Do 17 sierpnia 2015 takie sprawy były koszmarem proceduralnym — każdy kraj prowadził własne postępowanie, stosował własne prawo, wydawał własne dokumenty. Od tej daty obowiązuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach spadkowych — w skrócie rozporządzenie spadkowe. Zmieniło ono cały system i wprowadziło Europejskie Poświadczenie Spadkowe (EPS).
1. Jurysdykcja — który sąd jest właściwy?
Zgodnie z art. 4 rozporządzenia 650/2012, jurysdykcję ma sąd państwa, w którym zmarły miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu (gewöhnlicher Aufenthalt). Co istotne — nie obywatelstwo, nie adres meldunkowy, nie miejsce urodzenia. Liczy się faktyczny pobyt: gdzie zmarły mieszkał, pracował, miał centrum interesów życiowych.
Częsta pułapka
Osoba pracująca w Niemczech od 15 lat, ale formalnie zameldowana u rodziców w Polsce — zwykle ma zwykły pobyt w Niemczech. Sąd niemiecki będzie miał jurysdykcję, nawet jeśli rodzina chce sprawę prowadzić w Polsce.
2. Wybór prawa właściwego (art. 22)
Domyślnie stosuje się prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego (art. 21). Polak mieszkający w Berlinie — sprawa toczy się według prawa niemieckiego (BGB §§ 1922 i nast.).
Ale spadkodawca mógł świadomie wybrać inaczej. Zgodnie z art. 22 rozporządzenia 650/2012, każdy może w testamencie wybrać prawo swojej narodowości. Polak w Berlinie może w testamencie napisać: „Wybieram prawo polskie". Wówczas obowiązują zachowki z art. 991 KC, kolejność dziedziczenia z art. 931-940 KC, zasady działu spadku z art. 1037 i nast. KC — choć sprawa będzie prowadzona w Niemczech.
3. Erbschein czy Europejskie Poświadczenie Spadkowe?
Erbschein to niemiecki krajowy dokument dziedziczenia, wydawany przez Nachlassgericht (sąd spadkowy, działający przy Amtsgericht). Funkcjonuje wyłącznie w Niemczech. Koszty zależą od wartości spadku — przy spadku 200 tys. EUR opłata sądowa to kilkaset euro plus koszty notariusza za poświadczenie wniosku.
Europejskie Poświadczenie Spadkowe (EPS) — wprowadzone art. 62-73 rozporządzenia 650/2012 — działa we wszystkich państwach członkowskich UE (z wyjątkiem Danii i Irlandii). Wydaje je sąd albo notariusz w państwie, które ma jurysdykcję spadkową. W Polsce — sąd rejonowy lub notariusz (akt poświadczenia dziedziczenia, art. 95a Prawa o notariacie, jest zrównany z EPS pod warunkiem oznaczenia).
| Kryterium | Erbschein | EPS |
|---|---|---|
| Zasięg | Niemcy | Cała UE (z wyj. DK, IE) |
| Wydaje | Nachlassgericht (DE) | Sąd lub notariusz państwa właściwego |
| Czas ważności | Bezterminowo | 6 miesięcy (z możliwością przedłużenia) |
| Koszt typowy | ~1% wartości spadku | 100 zł w PL + opłaty wnioskowe |
| Procedura tłumaczenia | Wymaga przysięgłego | Brak — wielojęzyczny formularz |
4. Podatek od spadku — dwukrotnie czy raz?
Polska i Niemcy zawarły umowę o unikaniu podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od spadku z 14 maja 2003 r. (Dz.U. 2005 nr 12 poz. 90). Co to znaczy w praktyce?
- Nieruchomość w Niemczech — opodatkowana w Niemczech (Erbschaftsteuer), niezależnie od miejsca zamieszkania spadkobiercy.
- Nieruchomość w Polsce — opodatkowana w Polsce, z możliwością zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn (najbliższa rodzina — zgłoszenie SD-Z2 w 6 miesięcy).
- Środki finansowe, papiery wartościowe — zasadniczo w państwie rezydencji spadkodawcy.
- Zaliczenie — podatek zapłacony w jednym państwie można odliczyć od podatku w drugim, do wysokości proporcjonalnej.
Najbliższa rodzina = 0 zł podatku w Polsce
Małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha — pełne zwolnienie z polskiego podatku po złożeniu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia stwierdzenia nabycia spadku (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn). Termin nieprzekraczalny — jego przekroczenie oznacza utratę zwolnienia.
5. Przepisanie nieruchomości w księgach wieczystych
Nieruchomość w Polsce: wpis prawa własności w księdze wieczystej na podstawie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, aktu poświadczenia dziedziczenia (notarialnego) lub Europejskiego Poświadczenia Spadkowego. Wniosek składa się w sądzie rejonowym wydziale ksiąg wieczystych właściwym dla miejsca położenia nieruchomości — np. dla mieszkańców Szczecina jest to Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód.
Nieruchomość w Niemczech: wpis w Grundbuch w lokalnym Amtsgericht (sądzie rejonowym). Wymagany Erbschein albo EPS. EPS ma tę zaletę, że jest uznawany bez dodatkowej procedury — po prostu składasz go z wnioskiem.
Najczęstsze błędy w sprawach PL-DE
- Zwlekanie z odrzuceniem spadku. Termin 6 miesięcy z art. 1015 KC dotyczy obu jurysdykcji. W Niemczech termin to 6 tygodni (Ausschlagungsfrist § 1944 BGB) — jeśli spadkobierca przebywa za granicą, 6 miesięcy. Po terminie — przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność za długi zmarłego.
- Pominięcie zachowku. Jeśli wybrane jest prawo polskie (art. 22), zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom — w wysokości 1/2 (lub 2/3 dla małoletnich i niezdolnych do pracy) tego, co dziedziczyliby z ustawy.
- Brak zgłoszenia SD-Z2. Najbliższa rodzina ma zwolnienie z podatku, ale TYLKO po zgłoszeniu w US w 6 miesięcy. Brak zgłoszenia = standardowy podatek (3-20%).
- Tłumaczenie Erbscheinu na własną rękę. Erbschein musi być przetłumaczony przez tłumacza przysięgłego — własne tłumaczenie polskie sądy odrzucają.
Co zrobić, jeśli sprawa Cię dotyczy?
Najczęściej rodziny w województwie zachodniopomorskim, lubuskim i dolnośląskim mierzą się z tym samym scenariuszem: Polak zmarł w Niemczech, zostawił mieszkanie w Hamburgu i dom rodzinny w Szczecinie. Trzeba ustalić jurysdykcję, przeprowadzić procedurę, rozliczyć podatek w obu krajach, przepisać nieruchomości.
Platforma e-kancelaria.app analizuje Twoją sytuację, ustala jurysdykcję wg rozporządzenia 650/2012, wskazuje czy potrzebny jest Erbschein, EPS czy oba dokumenty, oraz generuje:
- Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do polskiego sądu rejonowego (przy jurysdykcji polskiej)
- Wniosek o EPS dla części niemieckiej (z tłumaczeniem)
- Formularz SD-Z2 / SD-3 do urzędu skarbowego w Polsce
- Wniosek o wpis prawa własności w księdze wieczystej dla polskich nieruchomości
Sprawa spadkowa — szybka pomoc
Wygeneruj komplet dokumentów spadkowych
Analiza jurysdykcji + wniosek o stwierdzenie nabycia spadku + SD-Z2/SD-3. Od 249 zł, w 15 minut.
Jeśli jesteś z Pomorza Zachodniego — przeczytaj też naszą stronę poświęconą sprawom spadkowym w Twoim mieście:
- Sprawa spadkowa Szczecin — koszt, sąd, dokumenty
- Sprawa spadkowa Warszawa — sąd rejonowy, opłaty
- Sprawa spadkowa Poznań — dział spadku, zachowek
- Sprawa spadkowa Wrocław — procedura, terminy
Podstawa prawna
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. — Dz.U. UE L 201/107
- Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 2023 poz. 1774, ze zm.) — art. 4a, art. 6
- Umowa między RP a RFN o unikaniu podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od spadków z 14 maja 2003 r. (Dz.U. 2005 nr 12 poz. 90)
- Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz.U. 2024 poz. 1061) — art. 931-940, 991, 1015, 1037
- Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) — §§ 1922 i nast., §§ 1944, 2353
Artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy stanu faktycznego — skorzystaj z analizy w e-kancelaria.app albo skonsultuj się z prawnikiem specjalizującym się w prawie spadkowym transgranicznym.